Autor: Oliwia Kaczmarzewska

Postępy prac konserwatorskich mechanizmów zegara wieżowego z wieży północnej pałacu Zamoyskich w Kozłówce

8 września 2026

Na zdjęciu widzimy wnętrze niewielkiego, dobrze wyposażonego warsztatu. W centrum kadru, przy metalowym stole roboczym, siedzi mężczyzna wykonujący prace spawalnicze. Pochyla się nad niewielkim metalowym elementem umieszczonym na blacie. Ma na głowie dużą maskę spawalniczą, a na rękach długie, ciemne rękawice ochronne sięgające niemal do łokci. Ubrany jest w zieloną koszulkę, krótkie spodnie i ciemne buty robocze. W chwili wykonania fotografii z końcówki spawalniczej wydobywa się bardzo intensywne, biało-fioletowe światło, które rozjaśnia dłonie pracującego i fragment stołu. Blat jest mocno zużyty, pokryty śladami obróbki metalu. Leżą na nim metalowe pręty, płaskowniki i drobne narzędzia. Z lewej strony, na sąsiednim stole, znajduje się niebieskie imadło. Obok stoją kubki i elektronarzędzia. Całą tylną ścianę zajmuje tablica z płyt drewnopochodnych, na której starannie uporządkowano narzędzia. Wiszą tam między innymi klucze płaskie różnych rozmiarów, śrubokręty, szczypce, pilniki, piły oraz kątowniki. Nad nimi znajduje się żółta tabliczka ostrzegawcza z napisem: „UWAGA! Wysokie napięcie w sieci elektrycznej – zbliżenie się grozi śmiercią”. Po prawej stronie, wysoko na ścianie, umieszczono metalowe półki z czerwonymi pojemnikami na drobne części. Cała przestrzeń sprawia wrażenie intensywnie użytkowanej, ale uporządkowanej pracowni technicznej, w której wiele narzędzi ma swoje stałe miejsce.

Mechanizm zegara wieżowego z wieży północnej pałacu w Kozłówce przebywa aktualnie

w pracowni zegarmistrzowskiej prowadzonej przez firmę „Czas na wysokości” pod Wolsztynem (woj. wielkopolskie).

To nie jest po prostu duży zegar. To precyzyjny, mechaniczny organizm, którego sercem jest ważący dziesiątki kilogramów mechanizm o wymiarach 157 × 46 × 74 cm. Jego tarcza ma niemal metr średnicy, a wahadło mierzy około 120 cm.

Co kryje się wewnątrz?

Mechanizm wyposażono w wychwyt Grahama oraz wahadło sekundowe. To właśnie współpraca tych elementów pozwalała zegarowi odmierzać czas z odpowiednią dla konstrukcji precyzją.

Zegar posiada również osobne mechanizmy bicia godzin i kwadransów. Za wskazania odpowiadają dodatkowe przekładnie, połączone z mechanizmem chodu za pomocą systemu pędni, przekładni kątowych i przegubów.

Co ciekawe, zastosowano tutaj również zębniki frezowane z wysokiej jakości hartowanej stali - rozwiązanie świadczące o wysokim poziomie wykonania tego czasomierza.

Po ponad wieku pracy nawet najlepszy mechanizm potrzebuje opieki.

Podczas oględzin stwierdzono między innymi zużycie łożysk ślizgowych, czopów osi, palet wychwytu i tulei. Pojawiły się również luzy w układzie przeniesienia napędu oraz w łożyskowaniu przekładni wskazań.

To jednak bardzo dobra wiadomość: w mechanizmie zegarowym do dziś nie zostały wprowadzone żadne istotne zmiany, dzięki czemu zachował się w niemal oryginalnym stanie. Jego konstrukcja i wysoka jakość wykonania dają duże możliwości przeprowadzenia pełnej konserwacji i przywrócenia go do dalszej pracy.

Na czym polegają prace konserwatorskie?

Konserwacja zabytkowego zegara nie polega na tym, żeby po prostu „sprawić, by chodził”. Każdy element trzeba dokładnie obejrzeć, oczyścić, ocenić jego zużycie i zdecydować, czy wymaga naprawy, regeneracji czy pozostawienia w obecnym stanie.

W przypadku ponad 120-letniego mechanizmu szczególnie ważne jest zachowanie oryginalnej substancji zabytkowej. Celem nie jest stworzenie nowego zegara, ale uratowanie tego, który przetrwał ponad sto lat.

Zaglądając do takich mechanizmów, można zobaczyć coś więcej niż koła zębate i stalowe osie. Widać w nich technologię, wiedzę i kunszt dawnych zegarmistrzów.

Zadanie „Konserwacja mechanizmów zegara wieżowego firmy C.F. Rochlitz, zamontowanego na północnej wieży pałacu Zamoyskich w Kozłówce” dofinansowano z programu „Wspieranie działań muzealnych” ze środków finansowych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.

Postępy prac konserwatorskich mechanizmów zegara wieżowego z wieży północnej pałacu Zamoyskich w Kozłówce

Na fotografii widzimy wnętrze pracowni zegarmistrzowskiej. W centrum kadru stoi mężczyzna w szarej koszulce i ciemnych spodenkach. Opiera przedramiona na dużym, metalowym mechanizmie zegarowym ustawionym przed nim na stalowym stelażu. Mechanizm zajmuje niemal całą szerokość dolnej części zdjęcia. Ma formę długiej, prostokątnej ramy złożonej z masywnych metalowych elementów. W jej wnętrzu widoczne są duże koła zębate, wały i bębny. Niektóre koła mają kolor mosiężny, inne są ciemnoszare. Konstrukcja sprawia wrażenie ciężkiej i technicznie złożonej. Mężczyzna patrzy w stronę obiektywu. Jedną rękę opiera na górnej części mechanizmu, drugą trzyma nieco niżej, pomiędzy jego elementami. Tło wypełnia ściana warsztatowa z płyt drewnopochodnych. W równych rzędach zawieszono na niej liczne narzędzia: klucze płaskie, śrubokręty, suwmiarki, piły, szczypce, kątowniki i przyrządy pomiarowe. Po lewej stronie znajduje się biała tablica z odręcznymi notatkami i obliczeniami. Na ścianie widoczny jest także napis „CZASNAWYSOKOSCI.PL” oraz żółta tabliczka ostrzegająca przed wysokim napięciem. Na blatach i półkach stoją kolejne narzędzia, pojemniki i elementy mechanizmów. Cała przestrzeń jest wypełniona sprzętem, ale uporządkowana. Fotografia pokazuje zegarmistrza w otoczeniu swojej pracy, przy dużym mechanizmie wymagającym zarówno precyzji, jak i pracy z ciężkimi metalowymi częściami.

Postępy prac konserwatorskich mechanizmów zegara wieżowego z wieży północnej pałacu Zamoyskich w Kozłówce

Na fotografii widzimy zbliżenie fragmentu mechanizmu zegara wieżowego. Kadr koncentruje się na dużym, mosiężnym kole zębatym oraz współpracującym z nim ciemniejszym, stalowym elemencie mechanizmu. Koło ma szerokie, regularnie rozmieszczone zęby. Jego powierzchnia jest matowa, miejscami nosi ślady użytkowania, przebarwienia i drobne zarysowania. Przy krawędzi koła przylega masywny, wyprofilowany stalowy element zakończony niewielką powierzchnią roboczą. W jego dolnej części widoczny jest okrągły nit lub sworzeń. Po lewej stronie kadru znajduje się kolejne mosiężne koło mechanizmu, częściowo przesłonięte i lekko nieostre. W dolnym lewym rogu widoczna jest dłoń podtrzymująca element konstrukcji. Tło pozostaje mocno rozmyte. Można dostrzec w nim jasne ściany pracowni oraz fragmenty wyposażenia technicznego. Dzięki niewielkiej głębi ostrości uwaga skupia się przede wszystkim na precyzyjnie wykonanych zębach koła oraz styku współpracujących części mechanizmu. Fotografia ukazuje detal zabytkowego mechanizmu zegarowego w trakcie prac konserwatorskich i podkreśla precyzję jego konstrukcji.

Postępy prac konserwatorskich mechanizmów zegara wieżowego z wieży północnej pałacu Zamoyskich w Kozłówce

Na fotografii widzimy zbliżenie elementu mechanizmu zegara wieżowego trzymanego w dłoni. Na pierwszym planie znajduje się zespół kilku mosiężnych kół zębatych osadzonych na pionowym wale. Największe koło ma formę szerokiego pierścienia z drobnymi, równomiernie rozmieszczonymi zębami na obwodzie. Jego środek łączą z osią cztery wąskie ramiona. Poniżej widoczne jest mniejsze koło zębate z kilkoma okrągłymi otworami. Cały zespół ma złocistobrązowy kolor charakterystyczny dla mosiądzu. Na powierzchni metalu widoczne są ślady użytkowania i delikatne przebarwienia. Przez środek mechanizmu przebiega długi pionowy wał, zakończony u góry gwintowanym trzpieniem. Dłoń podtrzymuje element od dołu, dzięki czemu dobrze widoczna jest jego konstrukcja i sposób połączenia poszczególnych części. W tle znajduje się znacznie większa, stalowa rama mechanizmu zegara wieżowego z otworami, osiami i fragmentami kolejnych kół zębatych. Tło jest lekko rozmyte, dlatego uwaga skupia się na trzymanym w dłoni mosiężnym zespole. Fotografia dokumentuje jeden z etapów prac konserwatorskich i pozwala z bliska zobaczyć precyzję wykonania elementów dużego mechanizmu zegarowego.

Postępy prac konserwatorskich mechanizmów zegara wieżowego z wieży północnej pałacu Zamoyskich w Kozłówce

Na fotografii widzimy fragment dużego mechanizmu zegara wieżowego w pracowni konserwatorskiej. Pierwszy plan niemal w całości zajmuje masywna, ciemnoszara metalowa rama mechanizmu, z prostokątnymi otworami, tulejami i wystającymi wałami. Przez jeden z dużych otworów w ramie zagląda mężczyzna. Ma krótkie ciemne włosy, zarost i czarne okulary. Pochyla głowę na bok i spogląda w stronę aparatu, dzięki czemu jego twarz zostaje niejako „oprawiona” przez prostokątny prześwit konstrukcji zegara. Metalowa rama nosi ślady użytkowania i prac konserwatorskich. Jej powierzchnia jest matowa, miejscami nierówna i przebarwiona. W kilku miejscach widoczne są mosiężne tuleje i drobne elementy montażowe. Po lewej stronie kadru z ramy wystają dwa długie, jasne wałki, mocno rozmyte ze względu na niewielką głębię ostrości. W tle znajduje się wyposażenie pracowni: urządzenia techniczne, fragmenty narzędzi, plakaty i tablice na ścianach. Kolorystycznie dominują szarości metalu, biel ścian oraz pojedyncze niebieskie elementy wyposażenia. Fotografia ma nieco żartobliwy, bezpośredni charakter. Pokazuje skalę mechanizmu zegara wieżowego w zestawieniu z człowiekiem i jednocześnie pozwala zajrzeć do jego masywnej, otwartej konstrukcji.

Postępy prac konserwatorskich mechanizmów zegara wieżowego z wieży północnej pałacu Zamoyskich w Kozłówce

Na grafice informacyjnej o pionowym układzie, na jasnoszarym tle, znajdują się informacje dotyczące dofinansowania konserwacji mechanizmów zegara wieżowego w Pałacu Zamoyskich w Kozłówce. W górnej części, obok siebie, umieszczono dwa symbole państwowe. Po lewej znajduje się biało-czerwona flaga Polski, po prawej – biały orzeł w złotej koronie na czerwonej tarczy herbowej. Poniżej, dużymi granatowymi literami, widnieje napis: „Dofinansowano ze środków Fundusz Promocji Kultury”. Niżej zamieszczono tytuł zadania: „Konserwacja mechanizmów zegara wieżowego firmy C. F. Rochlitz, zamontowanego w Pałacu Zamoyskich w Kozłówce”. W dolnej części grafiki podano dane finansowe. Dofinansowanie wynosi 88 400 złotych, a całkowita wartość zadania – 124 102 złote. Umowę podpisano w kwietniu 2026 roku. Prawą dolną część tła wypełnia duży, jasny, konturowy wizerunek orła, pełniący funkcję dekoracyjnego znaku wodnego. Całość utrzymana jest w biało-szarej kolorystyce z granatowymi napisami oraz czerwono-białymi symbolami państwowymi.