Autor: Magdalena Laskowska, Monika Bordzoł

Główne źródła inspiracji artysty

10 czerwca 2026

W. Chomicz, szkic do drzeworytu „Młyn Papierniczy”, gwasz, oł., tusz, papier, 52,3cmx35,2cm, sygn. l.d. farbą: „W.CHOMICZ”

Czarno-biała grafika przedstawia scenę pracy w młynie papierniczym. W centrum kompozycji znajduje się mężczyzna pochylony nad dużą kadzią lub balią, prawdopodobnie przygotowujący papier ręczną metodą. Ubrany jest w prosty fartuch i wysokie buty robocze. Obok niego stoją dwoje dzieci — jedno widoczne od tyłu niesie stos arkuszy papieru, drugie podaje lub odbiera kolejne karty. Po lewej stronie znajduje się postać w pasiastym stroju i czapce, przypominająca błazna lub wędrowca. Stoi przy wejściu lub wnęce i obserwuje pracę pozostałych osób. W górnej części grafiki rozwieszone są liczne arkusze papieru suszące się na sznurach. W tle, przez otwartą przestrzeń budynku, widoczny jest krajobraz z rzeką i sylwetką miasta lub zamku na wzgórzu. Po prawej stronie przedstawiono fragmenty urządzeń i narzędzi związanych z produkcją papieru. Całość utrzymana jest w dekoracyjnej, linearnej stylistyce charakterystycznej dla drzeworytu. Kompozycję zamyka ozdobna pusta tablica u dołu obrazu. W lewym dolnym rogu widnieje sygnatura artysty: „W. Chomicz”.

SZTUKA DAWNA

Obecna była w samej ikonografii dzieł artysty, poświęconych w większości historii i kulturze Krakowa. Chomicz zapożyczał i przekształcał motywy ze starych rycin i ilustracji książkowych, dzieł malarstwa i rzemiosła artystycznego. Także jego sposób komponowania i myślenia o książce zdradzał fascynację tym, co dawne. Często całe koncepcje wydawnicze wzorowane były na starodrukach lub komponowane w oparciu o nowożytną rycinę. W zakresie warsztatu artystycznego świadomie nawiązywał techniką do drzeworytów szesnastowiecznych i używał w typografii czcionki z dawnych epok. Z inicjatywy Chomicza muzeum krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych zaczęło kolekcjonować stare narzędzia drukarskie i introligatorskie. Artysta wystosował także specjalny apel skierowany do dyrektorów różnych zakładów graficznych, drukarń i introligatorni z prośbą o przekazywanie na cele uczelni dawnych i zabytkowych urządzeń typograficznych i introligatorskich.

SZTUKA LUDOWA

Badaniom nad folklorem poświęcał czas, kolekcjonował czasopisma i książki o tej tematyce, zbierał grafikę ludową i malarstwo na szkle. Posiadał w swej kolekcji odbitki graficzne z „Teki płazowskiej” stanowiącej jeden z najcenniejszych w Europie zbiorów drzeworytu ludowego z XIX w. Część grafik, oprawiona i umocowana pod niewielkim kątem pod sufitem, zdobiła na stałe jego mieszkanie. Kolekcjonował też obrazy na szkle, a także rzeźbę ludową, m. in. wspomagał świątkarza z Dębna Podhalańskiego, Józefa Janasa. Przez lata, mniej więcej od roku 1927 do lat 50. XX w., utrzymywał z nim kontakt, inspirował do pracy, nabywał jego rzeźby pełniąc funkcję mecenasa. Na jednej z teczek z faksymilowymi odbitkami ludowych drzeworytów Chomicz napisał jako swoje credo cytat z wypowiedzi Władysława Skoczylasa: „Sztuka ludowa jest bardzo wartościowa nie tylko dlatego, że jest ciekawa, dziwna, interesująca, ale dlatego że tkwią w niej niejednokrotnie te same walory artystyczne, które podziwiamy w dziełach wielkich mistrzów”. Z temperamentem oddawał się społecznej działalności na rzecz propagowania twórczości ludowej w przemyśle i rzemiośle artystycznym. Pisał wiele na ten temat, udzielał prelekcji: „Twórczość ludowa – tradycja i sztuka w pamiętnikarstwie turystyczno-krajoznawczym”, „Zagadnienia pamiątkarstwa problemem gospodarczym i kulturalnym”, „Rola pamiątki turystycznej w propagandzie krajoznawstwa”. Tworzył w oparciu o motywy zaczerpnięte z tej sztuki. Czerpał wzory z ludowego obyczaju i kostiumu. Powielał sposób rytowania, operowania kreską i podmalowywania rycin farbą. „Urokowi ludowej stylizacji” poddawał się, projektując plakaty i ilustracje do książek. Tworzył rodzaj obrazu anegdotycznego, świadomie wciągając widza w drobiazgowe oglądanie filigranowego rysunku w stylu ludowego drzeworytu.

LITERATURA

Po tematy i motywy sięgał także do dzieł literackich. W projekcie programu do sztuki „Odprawa posłów greckich” Jana Kochanowskiego wykorzystał wizerunek poety z nagrobka w Zwoleniu.

INNI ARTYŚCI

Znaczący wpływ na twórczość Chomicza wywarła estetyka Młodej Polski, a szczególnie dorobek Stanisława Wyspiańskiego. W okresie fascynacji środowiskiem szukalczyków Chomicz intensyfikował ekspresję swoich przedstawień poprzez świadomą deformację formy. W późniejszej twórczości eksperymentował również z kubizmem, koloryzmem, surrealizmem, pop-artem.

Stanisław Wyspiański (1869–1907)

Inspiracje sztuką mistrza odnaleźć można, m.in. w portretach, gdzie ujawniał zainteresowanie człowiekiem, jego psychiką i nastrojem, a także w podejmowanych tematach. Czytelne wpływy młodopolskiego mistrza we wczesnej twórczości krajobrazowej Chomicza: z lat 30. XX w. zakola Wisły z jednego punktu widokowego w różnych tonacjach, rodzaj cyklu podobnego do widoków Kopca Kościuszki Wyspiańskiego. Chomicz opracował graficznie album „Kraków w twórczości Wyspiańskiego” w latach 60. XX w. W 1961 r. wystosował apel w sprawie ratowania od zniszczenia oryginalnego stroju Lajkonika, zaprojektowanego według wskazówek Wyspiańskiego. Chomicz zaprojektował kostiumy dla orszaku Lajkonika. Posiadał w kolekcji dzieła Wyspiańskiego – obrazy olejne i rysunki węglem z okresu paryskiego oraz pastelowe i kredkowe portrety z okresu dojrzałego Wyspiańskiego. W 1974 r. sprzedał do Muzeum im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy litograficzny plakat „Wnętrze” Stanisława Wyspiańskiego, który widoczny jest na fotografiach z wnętrza pracowni Chomicza.

Tadeusz Lucjan Gronowski (1894–1990)

Inspiracje twórczością Tadeusza Gronowskiego widoczne są szczególnie w międzywojennych plakatach Chomicza: silne podkreślenie bryły i jej struktury, mocna, nasycona kolorystyka, formy postaci zgeometryzowane i zrytmizowane oraz czerpanie motywów zaczerpniętych ze sztuki ludowej. Chomicz pisał o fascynacji twórczością Gronowskiego w tekście poświęconym dziejom afiszu polskiego przed 1939 r., podkreślał, że w tej dziedzinie Gronowski był jego wzorem, zarówno pod względem formy, barwy i kompozycji, jak i sposobu dobierania tematów i ich przekazywania.

Zofia Stryjeńska (1891–1976)

Chomicz współpracował z Zofią Stryjeńską, m.in. przy komponowaniu plakatu dla Fabryki Henryka Francka Synowie - Fabryka Środków Kawowych w Skawinie, tuż przed wybuchem II wojny światowej. W zbiorach Muzeum Plakatu w Wilanowie (Pl. 15712/I) znajduje się datowany na lipiec 1939 r. projekt afisza z napisem: „Pierwszy szkic Z.S. do plakatu pt. „Swaty” dla Fabryki kawy zbożowej i cykorii Francka w Skawinie. Całość koncepcji Witolda Chomicza. Po wzajemnych konsultacjach ilość postaci uległa redukcji [...] Plakat został wydrukowany i cały nakład zniszczony we wrześniu 1939 r.”.

W. Chomicz, szkic do drzeworytu „Młyn Papierniczy”, gwasz, oł., tusz, papier, 52,3cmx35,2cm, sygn. l.d. farbą: „W.CHOMICZ”

S. Wyspiański, Widok z okna na Kopiec Kościuszki. Zadymka, Polska, Kraków, 1905; pastel, kredka pastelowa, papier; 93x61 cm; Muzeum Narodowe w Krakowie, MNK III-r.a-10891, https://zbiory.mnk.pl/pl/wyniki-wyszukiwania/katalog/195640

Obraz utrzymany jest w bardzo jasnej, pastelowej tonacji. Przedstawia zimowy pejzaż widziany z podwyższonej perspektywy. Dominują rozbielone odcienie beżu, szarości i delikatnego fioletu, które tworzą miękką, niemal mglistą atmosferę. Przez środek kompozycji ukośnie biegnie droga lub wąski trakt pokryty śniegiem. Po obu stronach widoczne są cienkie słupy — prawdopodobnie telefoniczne lub energetyczne — ustawione w nieregularnych odstępach. Wzdłuż drogi rosną nagie, zimowe drzewa i krzewy naszkicowane lekką, szkicową kreską. W oddali, po prawej stronie, można dostrzec zarys niewielkich zabudowań lub domu częściowo ukrytego w zimowej mgle. Horyzont jest rozmyty, a niebo zajmuje większą część obrazu, potęgując wrażenie przestrzeni i ciszy. Kompozycja ma charakter szkicowy i impresyjny — szczegóły zostały ograniczone na rzecz oddania nastroju chłodnego, spokojnego zimowego dnia. W lewym dolnym rogu widoczna jest sygnatura SW 1905.

S. Wyspiański, Widok z okna na Kopiec Kościuszki. Słońce na śniegu, Polska, Kraków, 1904-1905; pastel, kredka pastelowa, papier; 93x61 cm; Muzeum Narodowe w Krakowie, MNK III-r.a-12554, https://zbiory.mnk.pl/pl/wyniki-wyszukiwania/katalog/296903

Obraz przedstawia rozległy zimowy pejzaż utrzymany w pastelowych odcieniach błękitu, kremowego beżu i jasnego fioletu. Kompozycja jest otwarta i pełna światła, a większość powierzchni zajmuje wysokie, jasne niebo z delikatnymi smugami chmur. Przez środek krajobrazu biegnie zaśnieżona droga lub grobla prowadząca w głąb obrazu. Po obu jej stronach rozciągają się płaskie pola i podmokłe tereny pokryte śniegiem, miejscami połyskujące jak zamarznięta woda. Wzdłuż drogi widoczne są cienkie, ciemne linie oraz ślady kolein. Na pierwszym planie znajdują się nagie zimowe krzewy i młode drzewa o cienkich, poskręcanych gałęziach. Po prawej stronie wyrastają wysokie, smukłe pnie drzew pozbawionych liści. W oddali rozciąga się ciemniejszy pas wzgórz lub lasu zamykający horyzont. Całość została wykonana swobodną, szkicową kreską. Kontury są miękkie i momentami rozmyte, dzięki czemu obraz oddaje bardziej nastrój zimowego krajobrazu niż jego realistyczne szczegóły. Jasne światło i delikatne kolory tworzą wrażenie ciszy, chłodu i spokojnej przestrzeni. W lewym dolnym rogu widoczna jest sygnatura SW 1904.

T. Gronowski, Polskie Linje Lotnicze „LOT, 1929; Zakł. Graf. Koziańskich, Warszawa; 59,7x79,8 cm; [za: Polski Plakat Art Déco w zbiorach Muzeum Etnografii i Rzemiosła Artystycznego we Lwowie, Muzeum Zamoyskich w Kozłówce 2005, s. 67.]

T. Gronowski, Najlepsze jest mydło „Kometa”, 1928; Lit. Art. W. Główczewski, Warszawa; 110x80 cm; [za: Polski Plakat Art Déco w zbiorach Muzeum Etnografii i Rzemiosła Artystycznego we Lwowie, Muzeum Zamoyskich w Kozłówce 2005, s.118.]

Plakat w stylu art déco autorstwa Tadeusza Gronowskiego reklamujący mydło „Kometa”. Kompozycja jest dynamiczna i opiera się na ukośnych liniach. Przedstawia cztery stylizowane, identycznie uczesane kobiety w kolorowych sukniach, stojące jedna za drugą w rzędzie, które wspólnie pierzą w balii pełnej białej, puszystej piany. Cztery kobiety o jasnej karnacji i krótkich, ciemnych włosach (fryzury typu bob, charakterystyczne dla lat 20. XX wieku) są pochylone w prawą stronę, w kierunku balii. Każda z nich ma na sobie spódnicę i bluzkę w innym, wyrazistym kolorze oraz biały fartuszek z dużą, ozdobną kokardą z tyłu. Pierwsza kobieta od prawej (na pierwszym planie) ma na sobie czerwoną suknię i czerwone buty na obcasie. Jej dłonie są zanurzone w pianie. Kolejne kobiety, wyłaniające się zza niej w układzie schodkowym w lewo i w górę, ubrane są kolejno w suknie: żółtą, zieloną oraz niebieską. W prawym dolnym rogu znajduje się ciemnobrązowa, drewniana balia na trzech widocznych, grubych nóżkach. Wylewa się z niej ogromna ilość gęstej, obfitej białej piany o zaokrąglonych kształtach przypominających obłoki. Piana ta częściowo zasłania dół sukni pierwszej kobiety. Z balii pełnej piany, w prawą stronę ku górze, wystrzela szeroki, żółto-pomarańczowy promień, który na samym końcu (w prawym górnym rogu) zwieńczony jest pomarańczową, pięcioramienną gwiazdą. Tworzy to wyraźny motyw lecącej komety z warkoczem. Tło plakatu w górnej części jest kremowo-białe, natomiast w dolnej partii przechodzi w odcienie niebieskiego i fioletu. W lewym górnym rogu widnieje pisany odręczną, czarną i pochyłą czcionką napis: Najlepsze jest. W lewym dolnym rogu, tuż nad główną marką, umieszczono drukowany, czerwony napis: mydło. Dolną część plakatu zajmuje szeroki, granatowy pas, na którym umieszczono potężny, geometryczny napis białymi literami: kometa. Poniżej, mniejszą, białą, bezszeryfową czcionką zapisano hasło reklamowe: pierze równie dobrze w twardej wodzie. Tuż nad literą „T” w słowie kometa znajduje się odręczny podpis autora: T. GRONOWSKI oraz rok 29.

Z. Stryjeńska, W. Chomicz, Namiastka kawy Enrilo Henryka Francka Synowie S.A. Skawina, 1937/38; Druck Grapische Anschtalt „Akropol” Krakau; offset, papier; 84,7cm x 58,8cm; sygn. przy kompozycji po prawej: „Z.S.”; zbiory Ziyada Raoofa

Pionowy, stylizowany plakat reklamowy z okresu dwudziestolecia międzywojennego, utrzymany w estetyce art déco z elementami folkloru. Kompozycja dzieli się na dwa plany: w górnej części ukazuje scenę rodzajową z trzema postaciami w strojach ludowych pijącymi kawę, natomiast w dolnej części, na pierwszym planie, dominuje duże, trójwymiarowe opakowanie reklamowanego produktu. Kolorystyka opiera się na kontrastach głębokiego, nocnego błękitu tła z ciepłymi odcieniami różu, żółci i zieleni, rozświetlającymi postacie. Trzy postacie – dwie kobiety i mężczyzna – siedzą przy stole nakrytym obrusem w czerwoną kratę. Ich sylwetki i twarze są silnie stylizowane, zgeometryzowane, a gra świateł nadaje im rzeźbiarski charakter, wykorzystując odcienie fioletu i błękitu w partiach cienia. Kobieta po lewej to młoda dziewczyna z jasnym warkoczem, ozdobionym we włosach spinką lub kwiatkiem. Ma na sobie jasną bluzkę z bufiastymi rękawami oraz długą, zielonkawą spódnicę. Uśmiecha się, trzymając w dłoniach dzbanek, z którego nalewa napój. Mężczyzna po prawej siedzi profilowo, zwrócony w stronę kobiety. Ma na sobie tradycyjny strój stylizowany na podhalański lub krakowski – kamizelkę w odcieniach zieleni i żółci oraz charakterystyczny kapelusz z rondem. W dłoniach trzyma kawałek pieczywa. Kobieta w tle stoi lub siedzi nieco wyżej za stołem, ubrana w czerwoną bluzkę i żółtą chustę zarzuconą na ramiona. Unosi do ust białą filiżankę, pijąc kawę z głową lekko odchyloną do tyłu. Na stole widoczne są dwie białe filiżanki ze spodeczkami, wypełnione ciemnym napojem. W prawym dolnym rogu, wysunięte mocno do przodu, znajduje się duże, prostopadłościenne pudełko. Opakowanie ma jasnoróżowy kolor, a jego krawędzie (górna i dolna) ozdobione są charakterystycznym, granatowo-białym wzorem przypominającym ząbki lub geometryczny fryz. W centrum umieszczono duże, owalne, granatowe logo w stylizowanej ramce przypominającej spleciony sznur, wewnątrz którego widnieje biały, wyraźny napis Enrilo. Nad logo znajduje się mniejszy, czarny napis Namiastka kawy. Pod logo widnieje informacja o producencie Henryka Francka Synowie S. A., a poniżej miejscowość Skawina. Widoczna jest górna klapa pudełka z napisem „Enrilo” oraz oznaczeniem wagi, nad którym znajduje się mała grafika przedstawiająca postać (prawdopodobnie figurka z logo fabryki Francka). Tło za ludźmi jest ciemnoniebieskie, niemal granatowe, co stwarza intymny, wieczorny nastrój. Pudełko rzuca wyraźny, ostry, ciemnoniebieski cień, który biegnie skośnie w lewą stronę, ku dolnej krawędzi plakatu, co potęguje wrażenie trójwymiarowości produktu.