Słowniczek technik artystycznych. Warsztat Witolda Chomicza

Grafika – co to takiego?

W zależności od funkcji rozróżniamy grafikę artystyczną (in. warsztatową) i grafikę użytkową (in. stosowaną lub projektową).

Grafika artystyczna to dziedzina sztuki, taka jak malarstwo czy rzeźba.

Z tym że w tym przypadku dzieło można wielokrotnie powielać. 

Czy to nadal sztuka – zapyta ktoś sceptyczny – jeśli dzieło można bez końca reprodukować?

W tej kwestii oddajmy głos Hieronimowi Wilderowi, który w 1922 r. pisał:

„Chodziło mi też o to, aby czytelnik, zaznajamiając się z pracą artysty=grafika, uświadomił sobie, że odbitka, dokonana z oryginalnej płyty, bezpośrednio zetknęła się przy odbijaniu z pracą twórczą artysty i tem samem stała się oryginalnym dziełem sztuki, nieczem nie ustępującem obrazom olejnym, akwarelom lub rysunkom.

Artysta=grafik, rozporządzając innemi materiałami i inną techniką rysunkową, otrzymuje zupełnie odmienne efekty i walory artystyczne, których nie można wydobyć przy malowaniu lub rysowaniu na papierze. Z tego powodu artyści tej miary co Durer i Rembrandt, chcąc inaczej się wypowiedzieć, zamieniali pendzel i ołówek na rylec i igłę.

Dopiero zaznajomienie się z rodzajami technik graficznych wyjaśnia, że możność odbicia z płyty kilku jednakowych egzemplarzy jest właśnie zaletą, a nie wadą sztuki graficznej i, że mylą się ci, którzy z tego powodu nie doceniają jej wartości artystycznej.”  [Hieronim Wilder, Grafika. Drzeworyt, miedzioryt, litografia. Wskazówki dla bibliotekarzy i miłośników sztuki, Lwów 1922]

Jak powstaje dzieło graficzne?

Możliwość powielania artysta zawdzięcza matrycy – czyli formie druku, na której umieszcza rysunek, a następnie pokrywa farbą drukarską i odbija na papierze lub tkaninie.

Rodzaje technik sztuk graficznych

Ze względu na materiał, z którego wykonano matrycę, metodę opracowania rysunku i sposób przylegania farby drukarskiej na matrycy rozróżniamy:

druk wypukły – farba drukarska przylega do wystających po naniesieniu (za pomocą wyżłobienia lub wytrawienia) rysunku partiach matrycy

druk wklęsły – tutaj odwrotnie, farba drukarska zostaje umieszczona w partiach wklęsłych

druk płaski – rysunek umieszcza się na płycie na płasko, a miejsca, które na odbitce mają pozostać białe zabezpiecza się przed farbą drukarską

Techniki druku wypukłego

drzeworyt – na wygładzoną i zagruntowaną powierzchnię deski lub drewnianego klocka nanosi się rysunek, a następnie rylcem lub dłutem  wycina się tło; wypukły szkic pokrywa się farbą drukarską i odbija na papierze

linoryt – technika podobna do drzeworytu, z tym, że podłożem jest tutaj nie drewno a łatwe w obróbce linoleum, czyli materiał składający się z utwardzonej masy plastycznej (w jej podstawowym składzie są włókna lniane, olej lniany, żywica i mączka drzewna) nałożonej cienką warstwą na tkaninę

cynkotypia – dawniej było to określenie druku płaskiego otrzymanego z płyty cynkowej; obecnie wypukła technika druku: na płytkę cynkową nanosi się rysunek, następnie pokrywa się go materiałem kwasoodpornym i całą płytkę poddaje się trawieniu kwasem, najczęściej azotowym; po wytrawieniu niezabezpieczonych partii wypukły rysunek pokrywa się farbą drukarską i odbija na papierze

Techniki druku wklęsłego

akwatinta – całą płytkę cynkową lub miedzianą pokrywa się kwasoodpornym werniksem akwafortowym (wosk, asfalt i żywica), a następnie nanosi się rysunek stalową igłą docierając do powierzchni metalu. Kolejny krok to zanurzenie płytki w kwasie, co powoduje wytrawienie głębokiego rysunku. Po usunięciu werniksu wciera się farbę drukarską, która zatrzymuje się tylko w zagłębionych partiach i odbija na papierze.

staloryt – rysunek jest nanoszony za pomocą rylca i igieł grawerskich na wypolerowaną płytkę stalową, którą następnie pokrywa się farbą drukarską; po usunięciu nadmiaru farby odbija się rysunek na papierze; technika wymagająca czasu oraz precyzji ze względu na twardość płytki i brak możliwości poprawek, ale jednocześnie umożliwiająca uzyskanie wielokrotnych odbitek bez zużycia matrycy. 

Technika druku płaskiego

litografia – rysunek wykonuje się na kamieniu litograficznym; należy spreparować powierzchnię kamienia tak, aby farba drukarska mogła przylgnąć tylko do zarysowanych miejsc. Aby to uzyskać, nanosi się rysunek tłustą kredką lub tuszem i poddaje kamień działaniu preparatu składającego się z roztworu wodnego, gumy arabskiej i kwasu azotowego. Podczas procesu drukowania należy utrzymać stały poziom wilgotności powierzchni kamienia – wówczas miejsca pokryte kredką lub tuszem przyjmują farbę drukarską, natomiast powierzchnie niezarysowane, nasycone wodą, farby nie chwytają.

Techniki poligraficzne

autotypia to dawna technika stosowana do druku wypukłego; wykorzystuje zjawisko optycznego zlewania się różnej wielkości punktów (kropek) w odcienie kolorów lub szarości – jest to istotne dla poligrafii, gdzie nie ma możliwości różnicowania natężeń koloru w druku (nie da się rozcieńczyć farby).

Wielotonalny (o szerokiej gamie odcieni danego koloru) obraz należy sfotografować  przez siatkę rastrową, która poszczególne kolory - jasne i ciemne obszary  - zamienia na układ mniejszych i większych kropek. Powstaje raster, czyli obraz jednotonalny – rozbity na kropki o różnej wielkości (mniejsze kropki – jasny kolor, większe – ciemny), co daje iluzję odcieni szarości lub barw. Następnie raster przenosi się na płytkę, np. za pomocą kalki ołówkowej, tworząc matrycę do druku.

offset to technika poligraficzna przemysłowego druku płaskiego, która polega na przenoszeniu farby drukarskiej z matrycy na papier za pośrednictwem cylindra pokrytego gumą

INNE TECHNIKI ARTYSTYCZNE

Techniki rysunkowe

ołówek – rysunek wykonany czarnym ołówkiem

węgiel – rysunek wykonany węglem, czyli miękką pałeczką ze zwęglonego drewna

tusz – rysunek wykonany tuszem, czyli czarną farbą wodną

pisak – rysunek wykonany pisakiem, czyli kolorowym tuszem na bazie wody

pastel – technika pośrednia między rysunkiem a malarstwem; posługująca się farbami w postaci kredek (cienkich, miękkich pałeczek z pigmentów, kredy, gipsu i małej ilości spoiwa, głównie gumy tragakantowej); rysunek jest jasny, delikatny, z miękko przenikającymi się kolorami

Techniki malarskie

O ich rodzaju decyduje spoiwo, czyli substancja łącząca cząsteczki pigmentu (koloru) farby i przytwierdzająca je do podłoża (np. płótna, papieru, kości słoniowej, jedwabiu).

0lej – technika malarska posługująca się farbą olejną (spoiwem jest olej lniany); trwała, daje możliwość uzyskania intensywnych barw oraz łatwość nanoszenia poprawek

akwarela – technika malarska posługująca się farbą wodną (spoiwem jest guma arabska, rozpuszczalna w wodzie), tworzącą cienką warstwę, przez którą przebija kolor podłoża; technika ta wymaga precyzji ze względu na trudności w robieniu poprawek; bardzo wrażliwa na światło

gwasz - technika malarska posługująca się nieprzezroczystą farbą wodną z domieszką kredy nadającej głównie właściwości kryjące; po wyschnięciu jaśnieje

tempera -   technika malarska, w której pigment łączony jest z dowolnym spoiwem (jajko, wosk, olej, żywica)

witraż – kompozycja stworzona jest z kawałków kolorowego szkła połączonych ołowianymi ramkami; przeznaczony do wypełnienia ramy okna