Autor: Paulina, Brygoła

Związki Adama Mickiewicza z rodziną Zamoyskich i Kozłówką

2 września 2026

Franciszek Mycielski, autor nieznany, Polska, ok. 1820, MPK/MR/289

Portret przedstawia młodego mężczyzny w półpostaci, na ciemnym, niemal czarnym tle. Mężczyzna zwrócony jest lekko w lewo, ale patrzy w stronę widza. Ma ciemne, krótko przystrzyżone włosy, jasną cerę i wyraźne bokobrody. Ubrany jest w czarny surdut lub płaszcz, spod którego widoczna jest biała koszula z wysokim kołnierzem i białą chustą pod szyją. Ciemny strój niemal zlewa się z tłem. Jasno oświetlone są przede wszystkim twarz oraz prawa dłoń, którą mężczyzna opiera przed sobą. Obraz utrzymany jest w ciemnej, stonowanej kolorystyce, z kontrastującymi jasnymi partiami twarzy i koszuli. Całość ujęta jest w bogato zdobioną, złoconą ramę z ornamentami roślinnymi i geometrycznymi.

Piątego września 2026 r. odbędzie się 15. edycja Narodowego Czytania – ogólnopolskiej akcji, która od lat gromadzi miłośników literatury wokół wspólnej lektury najwybitniejszych dzieł polskich autorów. Tegoroczną lekturą są „Dziady” Adama Mickiewicza. Z tej okazji chcemy przybliżyć Państwu związki wieszcza z rodziną Zamoyskich oraz Kozłówką.

W czerwcu 1829 r., podczas podróży po Europie, Adam Mickiewicz odwiedził Berlin – ówczesną stolicę Prus. Uczestniczył tam m.in. w wykładach Georga Hegla oraz spotykał się z polskimi studentami i przedstawicielami wielkopolskiej arystokracji, którzy, w większości, przybyli do miasta na jarmark wełniany. Wśród nich znalazła się rodzina Franciszka Mycielskiego (1797–1831), dziadka Konstantego Zamoyskiego, I ordynata kozłowieckiego. Pamiątką spotkania z Mycielskimi są dwa cenne zabytki: egzemplarz „Poezji” Adama Mickiewicza z dedykacją dla córki Franciszka, Józefy Mycielskiej („Józi Mycielskiej na pamiątkę. A. Mickiewicz”) oraz jej sztambuch – album z pamiątkowymi wpisami rodziny i przyjaciół – zawierający autograf poety. Jesienią 1831 r. Mickiewicz ponownie odwiedził rodzinę Mycielskich, tym razem w ich majątku w Drzewcach. Było to już po śmierci Franciszka Mycielskiego; w dworze mieszkały wówczas jego żona Kunegunda oraz córki. Dwór, który gościł poetę, nie zachował się do naszych czasów.

W latach 1832–1855 Adam Mickiewicz mieszkał w Paryżu. Tam poznał generała Władysława Zamoyskiego – stryja hrabiego Konstantego. Obaj byli związani z Hotelem Lâmbert, choć pełnili w nim różne role – generał należał do najbliższych współpracowników księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, natomiast Mickiewicz uczestniczył w organizowanych tam debatach i spotkaniach polskiej emigracji. Z biegiem czasu ich relacje uległy pogorszeniu. Różnice poglądów politycznych, spory dotyczące organizacji polskich oddziałów w Turcji oraz rywalizacja stronnictw emigracyjnych w okresie wojny krymskiej doprowadziły do konfliktu. Jednym z jego przejawów było wycofanie przez generała wsparcia finansowego dla wykładów Mickiewicza prowadzonych w Collège de France.

Twórczość Adama Mickiewicza inspirowała również popularne w XIX wieku żywe obrazy – salonowe widowiska, podczas których uczestnicy, ubrani w odpowiednie kostiumy, odtwarzali sceny ze znanych dzieł malarskich, literackich lub wydarzeń historycznych. Śladem tej mody jest zachowana w zbiorach Muzeum Zamoyskich w Kozłówce fotografia przedstawiająca Jana Władysława Zamoyskiego, młodszego brata Konstantego, odgrywającego tytułową rolę z „Pana Tadeusza”. Zdjęcie wykonano w atelier Walerego Rzewuskiego w Krakowie w latach 70. XIX wieku. Wspomniana fotografia pokazuje, że twórczość Mickiewicza funkcjonowała nie tylko jako część narodowego kanonu literackiego, lecz także jako element kultury i rodzinnych zainteresowań ziemiaństwa.

Artefakty związane z Adamem Mickiewiczem można odnaleźć także w pałacowej bibliotece. Wśród książek wchodzących w skład zabytkowej kolekcji znajduje się egzemplarz „Pism” Adama Mickiewicza, niegdyś należący do żony Konstantego Zamoyskiego – Anieli z Potockich (1850–1917). O przynależności woluminu do Biblioteki Kozłowieckiej świadczą zachowane pieczęcie Konstantego Zamoyskiego oraz odręczna adnotacja: „Aniela Potocka / 1867”. Najprawdopodobniej książka należała do panieńskiego księgozbioru przyszłej ordynatowej i trafiła do Kozłówki wraz z jej wyprawą po ślubie z Konstantym Zamoyskim w 1870 r. Jest to trzeci tom „Pism Adama Mickiewicza” wydanych w 1858 r. – pierwszego wznowienia dzieł poety na ziemiach polskich po wieloletnim zakazie ich publikowania. Tom zawiera sześć pierwszych ksiąg „Pana Tadeusza” oraz objaśnienia ułatwiające lekturę. Kozłowiecki egzemplarz należy do luksusowej edycji drukowanej na papierze welinowym i ozdobionej stalorytem.

Wizerunek Adama Mickiewicza odnajdziemy także w muzealnych zbiorach sztuki współczesnej. Jednym z przykładów jest obraz „Mickiewicz” Stanisława Zawadzkiego z 1951 r. Artysta przedstawił poetę w półpostaci, z prawą ręką położoną na sercu, wzorując się na jego paryskim dagerotypie z 1842 r. Nawiązanie do Mickiewicza pojawia się również na plakacie propagandowym „Dni Oświaty, Książki i Prasy – Maj 1951”. Wśród książek trzymanych przez młodą kobietę znalazł się tom jego autorstwa, zestawiony z publikacjami twórców i polityków obecnych w oficjalnym przekazie ideologicznym Polski Ludowej. Jeszcze inny charakter ma jego przedstawienie na monecie obiegowej o nominale 10 złotych z 1975 r., zaprojektowanej przez Annę Jarnuszkiewicz. Wizerunek poety, obecny nie tylko w sztuce i propagandzie, lecz także na przedmiocie codziennego użytku, pokazuje, jak silnie Mickiewicz funkcjonował w polskiej kulturze i pamięci zbiorowej.

Narodowe Czytanie przypomina o twórczości Adama Mickiewicza, a wskazane powiązania pozwalają spojrzeć na nią z innej perspektywy. Ukazują bowiem nie tylko dzieła poety, lecz także ludzi i wydarzenia, które połączyły jego historię z dziejami rodziny Zamoyskich.

Bibliografia:

1. J. Maciejewski, Mickiewicza Wielkopolskie drogi, 1972, Poznań

2. B. Zakrzewski, Mickiewicz w Berlinie, [w.] Przegląd Zachodni, nr 3-4, 1949

3. https://bialykruk.pl/wydarzenia/zgasla-nam-ta-pochodnia-co-oswiecala-droge-do-polski-ostatnia-misja-adama-mickiewicza - dostęp: 03.08.2026

4. https://www.muzeumzamoyskich.pl/pan-tadeusz-anieli-z-potockich-zamoyskiej - dostęp: 03.08.2026

5. https://jsh.org.pl/hotel-lambert-tajemnice-historycznej-rezydencji-w-paryzu - dostęp: 03.08.2026

6. https://tworczosc.com.pl/artykul/mickiewicz-w-stambule-opowiesc-filmowa/ - dostęp: 03.08.2026

Franciszek Mycielski, autor nieznany, Polska, ok. 1820, MPK/MR/289

Kunegunda ze Zbijewskich Mycielska, autor nieznany, Polska, poł. XIX w., MPK/MR/123

Obraz przedstawia młodą kobietę w popiersiu, ukazaną z profilu, zwróconą w lewo. Ma jasną cerę, delikatne rysy twarzy i jasnobrązowe włosy, upięte z tyłu głowy. Na uchu widoczny jest niewielki kolczyk. Kobieta ubrana jest w jasną, białą suknię z szerokim dekoltem i delikatnie marszczonym materiałem. Tło obrazu jest ciemne i rozmyte, dzięki czemu wyraźnie odcina się jasna sylwetka portretowanej. Obraz ma owalny kształt i otoczony jest bogato zdobioną, złoconą ramą z ornamentami roślinnymi, muszlami i dekoracją w formie kwiatów.

Generał Władysław Zamoyski, fotografia zabytkowa, Carl Reutinger, Paryż, lata 50. XIX w., MPK/F/1122

Na fotografii przedstawiony jest mężczyzna w półpostaci, sfotografowany na jasnym, jednolitym tle. Ma ciemne, falujące włosy, wąsy i niewielką bródkę. Patrzy lekko w bok, poza kadr. Ubrany jest w ciemny surdut i kamizelkę, pod którą widoczny jest jasny fragment koszuli. Ma skrzyżowane na piersi ręce. Sylwetka jest ujęta od pasa w górę. Fotografia ma pionowy, prostokątny format i znajduje się na jasnej, kremowej karcie. W dolnej części karty widoczny jest napis: „CH REUTLINGER PHOT”, wskazujący na paryskiego fotografa Charles’a Reutlingera.

Jan Władysław Zamoyski jako tytułowy bohater „Pana Tadeusza”, fotografia zabytkowa, Walery Rzewuski, Kraków, lata 70. XIX w., MPK/F/526

Przedstawiony jest młody mężczyzna w mundurze wojskowym, stojący w plenerze, wśród drzew. Na głowie ma wojskową czapkę, a przez pierś przewieszony jest pas z przypiętymi odznaczeniami. Przy pasie widoczna jest pochwa, a w dłoniach trzyma długą szablę. Mężczyzna stoi oparty o pień drzewa. Za nim widoczne są drewniane ogrodzenie i fragment wiejskiego otoczenia. U jego stóp leży kilka jasnych, trudnych do rozpoznania przedmiotów. Fotografia ma pionowy, prostokątny format z zaokrąglonymi narożnikami. Na dole karty znajduje się napis: „FOTOGRAFOWAŁ Z NATURY WALERY RZEWUSKI W KRAKOWIE”, a poniżej adres zakładu fotograficznego.

„Pisma Adama Mickiewicza”, t. III, 1858 r.

Przedstawiona jest otwarta książka, której dwie strony wypełniają ilustracja i strona tytułowa. Na lewej stronie znajduje się czarno-biała ilustracja przedstawiająca scenę we wnętrzu. Wokół siedzących i stojących postaci widoczne są elementy wyposażenia pomieszczenia, między innymi zasłony i ozdobne tkaniny. Pod ilustracją znajduje się podpis. Na prawej stronie widnieje tytuł: „Pisma Adama Mickiewicza”, a poniżej informacja: „Wydanie nowe, znacznie powiększone”. Dalej podano, że książka zawiera portret autora i osiem rycin na stali. Na stronie widoczna jest również okrągła pieczęć biblioteczna. W dolnej części znajduje się informacja o miejscu i roku wydania: Warszawa, 1858, oraz nazwa wydawcy. Karta książki ma jasny, kremowy kolor, miejscami widoczne są ślady starzenia papieru.

Stanisław Zawadzki, Mickiewicz, Polska, 1951 r., MPK/SW/283

Na obrazie przedstawiono elegancko ubranego mężczyznę stojącego na pierwszym planie. Ma ciemne, długie ubranie i pelerynę, a jedną dłoń przykłada do piersi, drugą kieruje w bok. W tle widoczna jest grupa osób obserwujących mężczyznę oraz zegar na ścianie. Obraz utrzymany jest w stonowanej, brązowo-szarej kolorystyce i ma charakter portretu historycznego.

„Dni Oświaty, Książki i Prasy – Maj 1951”, plakat, autor nieznany, Polska, 1951 r., MPK/SW/1849

Plakat przedstawia kobietę i mężczyznę stojących na tle jasnoszarej powierzchni. Mężczyzna w ciemnym stroju unosi prawą rękę, a kobieta w ludowym stroju trzyma w dłoniach stos książek. Na grzbietach książek widoczne są nazwiska: Adam Mickiewicz, Hugo Kołłątaj, Władysław Broniewski i Bolesław Bierut. W lewym dolnym rogu znajduje się niewielka sylwetka postaci siedzącej przy globusie. U góry umieszczono hasło: „Budujemy nową kulturę dla szczęścia ojczyzny, dla utrwalenia pokoju świata”, a na dole napis: „Dni Oświaty, Książki i Prasy – Maj – 1951”. Dominują kolory czerwony, zielony, brązowy i szary.

Moneta obiegowa o nominale 10 złotych z profilem Mickiewicza, proj. Anna Jarnuszkiewicz, Polska, 1975 r., MPK/SW/2171

Na zdjęciu znajduje się srebrzysta moneta ułożona na ciemnoszarej, lekko fakturowanej powierzchni. Na monecie widoczny jest profil mężczyzny zwróconego w lewo, z charakterystycznymi, falującymi włosami. Wokół wizerunku umieszczono napis „ADAM MICKIEWICZ”. Moneta jest sfotografowana z góry, pod niewielkim kątem, a światło podkreśla jej relief i metaliczny połysk.